Trước Khi Bàn Chuyện Đá Gà, Đọc Bản Phân Tích Geertz Này

Trước Khi Bàn Chuyện Đá Gà, Đọc Bản Phân Tích Geertz Này

Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight là bài luận nhân học của Clifford Geertz, đăng năm 1972 trên tạp chí Daedalus và in lại năm 1973 trong cuốn The Interpretation of Cultures. Bài viết dựa trên chuyến điền dã của vợ chồng Geertz tại một ngôi làng ở Bali, Indonesia, vào năm 1958. Luận điểm cốt lõi: trận đá gà không phải chuyện tiền bạc thuần túy mà là một văn bản văn hóa, nơi đàn ông Bali diễn lại địa vị và danh dự của mình. Geertz mượn khái niệm deep play của Jeremy Bentham để chỉ những ván cược mà mức cược lớn đến mức, xét theo lý trí kinh tế, đáng ra không nên chơi. Điều ông phát hiện là cược càng cân kèo thì càng có nhiều tiền đổ vào, dù kỳ vọng lợi nhuận bằng không. Lời khuyên: đọc bài luận như nghiên cứu về ý nghĩa xã hội, không phải cẩm nang cá cược.

Nói thật với bạn: lần đầu mở bài luận này, tôi đi tìm công thức thắng cược. Xin lỗi, tôi hơi ngại khi thú nhận điều đó. Công thức không có. Thứ tôi tìm thấy là một lời giải thích về việc con người gán ý nghĩa cho con số, và nó làm cái đầu thích tính xác suất của tôi bối rối trong nhiều tuần. Còn bạn, người đang lướt tab này lúc nửa đêm với hy vọng thầm kín rằng biết đâu có mẹo, tôi đoán bạn cũng sắp thất vọng giống tôi. Đừng giận. Thất vọng đúng chỗ thường có ích hơn hy vọng sai chỗ. Bài này đi qua năm bước, từ bối cảnh, khái niệm, cách đọc, đối chiếu cho đến kiểm chứng, rồi kết bằng phần sửa lỗi hiểu sai. Trường Đá Gà viết nó cho người hâm mộ đá gà Việt Nam muốn có một khung đọc chắc tay trước khi tranh luận về văn hóa chọi gà. Đáng chú ý là Geertz Balinese cockfight không dạy ai cách chọn gà. Nó dạy cách đọc cả một xã hội qua một trận đấu kéo dài vài phút.

Muốn xem toàn bộ kho nội dung về giống gà, kỹ thuật luyện và luật trường gà? Hãy bắt đầu từ đây.

Tìm hiểu thêm

Bước 1: Đặt bối cảnh — Geertz đã thấy gì ở ngôi làng Bali năm 1958?

Clifford Geertz và vợ, Hildred, đến một ngôi làng Bali vào năm 1958 để nghiên cứu thực địa, nhưng bị dân làng phớt lờ như người vô hình. Mọi thứ đổi khác khi cảnh sát đột kích một trận đá gà, họ cùng dân làng bỏ chạy, và từ đó được chấp nhận.

Xin lỗi vì phải kể lại chuyện này, nhưng nó là chìa khóa. Suốt những tuần đầu, dân làng không nhìn, không chào, không từ chối, chỉ lướt qua hai người như lướt qua không khí. Trận đá gà khi ấy bị chính quyền Cộng hòa Indonesia non trẻ xem là thói quen lạc hậu và cấm. Cảnh sát ập đến, Geertz chạy theo đám đông, trốn vào một sân nhà và ngồi uống trà như chưa có chuyện gì. Từ hôm sau, cả làng bắt chuyện với họ. Chi tiết này có trong bài luận và được Wikipedia tóm lược. Bài học phương pháp rất rõ. Dữ liệu quý nhất của Geertz đến từ một khoảnh khắc hỗn loạn, không đến từ bảng hỏi. Bạn, người hay tin rằng nghiên cứu là ngồi yên đọc số liệu, cứ cười một chút. Tôi cũng từng tin như vậy.

Có một câu trong chính văn bản Deep Play mà tôi thuộc lòng: trận đá gà là "a story they tell themselves about themselves", tức một câu chuyện dân làng tự kể cho mình nghe về chính mình. Đó là lập trường của cả bài. Trận đấu không soi xã hội như một tấm gương. Nó là nơi xã hội tự đọc lại mình. Ba điều cần ghi nhớ ở bước này:

1. Địa điểm: một làng Bali năm 1958, không phải toàn bộ Indonesia hay toàn bộ người Bali.
2. Phương pháp: điền dã và quan sát tham dự, theo truyền thống mà trang Clifford Geertz trên Wikipedia mô tả khá đầy đủ.
3. Xuất bản: Daedalus năm 1972, rồi The Interpretation of Cultures năm 1973.

Bước 2: Hiểu "deep play" — vì sao cược vô lý lại hấp dẫn đến vậy?

Deep play là khái niệm của Jeremy Bentham: ván cược mà mức cược lớn đến mức, xét về lợi ích, chơi nó là phi lý. Theo Bentham, một đồng thắng thêm mang lại ít thỏa mãn hơn một đồng thua mất đi, nên cược công bằng vẫn có kỳ vọng tiện ích âm.

Nói thật với bạn: đây là phần tôi mê nhất, vì nó là toán. Để cụ thể, tôi dùng một ví dụ minh họa tự dựng, không phải số liệu của Geertz. Giả sử tài sản của bạn là 10 triệu đồng, và tiện ích tính bằng logarit tự nhiên. Cược 1 triệu đồng với tỷ lệ chẵn, xác suất thắng 50 phần trăm: tiện ích kỳ vọng thấp hơn đứng yên khoảng 0,005 đơn vị. Cược 5 triệu đồng cùng điều kiện: thấp hơn khoảng 0,144 đơn vị. Mức cược tăng 5 lần, thiệt hại tiện ích tăng gần 29 lần. Đó là nghĩa toán học của chữ "deep". Giá trị kỳ vọng bằng tiền vẫn là 0 đồng ở cả hai ván, nên người chỉ nhìn EV sẽ bảo hai ván như nhau. Xin lỗi, nhưng họ nhìn thiếu một nửa bức tranh. Bentham, theo Wikipedia, là cha đẻ của chủ nghĩa vị lợi hiện đại, nên với ông đây là một nghịch lý thật sự. Geertz hỏi ngược lại: nếu người ta vẫn chơi, chắc thứ được cược không phải tiền.

Geertz mô tả hai tầng cược, và phân biệt chúng là điều kiện để hiểu cả bài:

• Cược trung tâm: giữa hai chủ gà, thường là tiền chẵn, mức lớn, có họ hàng và đồng minh góp vào.
• Cược phụ: giữa khán giả với nhau, theo tỷ lệ ăn thua kiểu hai ăn một, mức nhỏ hơn nhưng rất nhiều ván.

Theo cách tôi hiểu, cược trung tâm lớn nhất khi hai con gà và hai chủ gà được xem là ngang tài ngang sức. Còn khi một bên rõ ràng mạnh hơn, tiền ở tầng giữa nhỏ lại. Điều này trái trực giác của dân chơi xác suất, vì nơi lợi thế rõ nhất lại ít tiền nhất. Nơi mơ hồ nhất lại là nơi đáng giá nhất. Danh dự không đo bằng tỷ lệ cược. Nó đo bằng việc đối thủ xứng tầm đến đâu.

Đã nắm phần toán, bạn có thể muốn xem cách các chuyên mục khác của chúng tôi tách bạch văn hóa với tiền cược.

Tìm hiểu thêm

Bước 3: Đọc trận đấu như một văn bản — gà trống nói gì về đàn ông Bali?

Geertz coi trận đá gà như một văn bản mà dân làng đọc đi đọc lại: con gà là hiện thân đàn ông, trận đấu là cuộc đọ địa vị. Tiền chỉ là mực viết lên văn bản đó. Cảm xúc thật nằm ở danh dự, không nằm ở số dư.

Geertz mượn ý của triết gia Gilbert Ryle về cái nháy mắt để giải thích "mô tả dày" (thick description). Hai chàng trai cùng co mi mắt phải. Một người bị tật, một người đang ra hiệu bí mật. Về vật lý, hai động tác y hệt. Về ý nghĩa, khác nhau một trời một vực. Nhân học, theo Geertz, là việc phân biệt hai cái nháy mắt ấy; bạn có thể đọc thêm ở Thick description trên Wikipedia. Áp vào đá gà: nhìn từ xa, hai con gà đánh nhau đến khi một con gục. Nhìn bằng mô tả dày, đó là hai chủ gà, hai nhóm họ hàng và hai mức danh dự va vào nhau. Nếu tôi nhớ đúng, từ chỉ gà trống trong tiếng Bali còn được dùng để gọi anh hùng, chiến binh, người ra tranh cử. Geertz cũng ghi nhận đàn ông Bali dành hàng giờ vuốt ve, tắm rửa và nuôi gà. Chuyện này khớp với nhiều xóm quê Việt Nam, nơi người nuôi gà chọi dậy sớm hơn cả vợ mình. Xin lỗi các chủ gà, tôi chỉ đùa một nửa.

Điểm gây tranh luận nhất là Geertz bác cách giải thích thanh lọc cảm xúc kiểu Aristotle. Theo ông, trận đấu không xả bớt cảm xúc mà phô bày chúng, một kiểu giáo dục tình cảm: mỗi lần xem, đàn ông Bali ôn lại cảm giác về danh dự, ghen tị, nhục nhã, trong một khung an toàn hơn đời thật, vì thua chỉ là thua một con gà, không phải thua cả làng. Đáng chú ý là ông còn cho rằng người Bali ghê sợ hành vi thú vật, vậy mà chính trò này đem thú tính ra giữa vòng tròn. Mâu thuẫn ấy là cốt lõi của bài. Tôi thừa nhận mình đọc đoạn này ba lần mới dám tóm tắt. Nếu bạn đọc một lần mà đã tự tin thì xin chúc mừng, hoặc xin lỗi, tùy bạn.

Bước 4: Đối chiếu với đá gà Việt Nam — giống và khác ở đâu?

Giống ở chỗ gà chọi cũng gắn với danh dự, làng xã và mùa hội. Khác ở chỗ ở Việt Nam, đá gà ăn tiền bị xem là đánh bạc, còn Bali có nghi lễ hiến tế gắn với các trận đấu. Đừng mượn Geertz để biện minh cho việc đặt cược.

Tôi xin nói thẳng và xin lỗi nếu nghe hơi gắt: bản chất của so sánh này là tìm điểm chung về văn hóa, không phải về tiền. Ở nhiều làng quê Bắc Bộ, chọi gà từng là thú vui ngày hội đầu xuân, và những giống như gà Đông Tảo ở Hưng Yên được nhắc đến như niềm tự hào địa phương. Người nuôi gà ở đó cũng được tôn trọng theo cách rất giống người đàn ông Bali của Geertz: nuôi giỏi, luyện giỏi thì được nể. Trường Đá Gà theo dõi đúng mảng này: giống gà, kỹ thuật luyện, luật trường gà và lịch sử. Tuy vậy cần nhìn thẳng vào khung pháp lý. Theo Điều 321 Bộ luật Hình sự 2015, đánh bạc có thể bị xử lý hình sự tùy quy mô, và đá gà ăn tiền thường rơi vào diện này. Tôi không phải luật sư, nên khi cần hãy đối chiếu văn bản hiện hành.

Bảng đối chiếu nhanh:

• Bali (Geertz, 1958): trận đấu mở đầu bằng nghi lễ hiến tế, tiền cược là phương tiện thể hiện địa vị, nhà nước lúc đó cố cấm.
• Việt Nam: gà chọi gắn với hội làng và niềm tự hào về giống, nhưng đá gà ăn tiền bị coi là đánh bạc.
• Điểm chung: nuôi gà là chuyện của đàn ông trong cộng đồng, danh tiếng người nuôi quan trọng không kém con gà.
• Điểm lệch: Geertz mô tả một thực hành; bài viết của ông không chứng minh rằng nó nên được cho phép.

Kết luận ngược chiều của tôi là thế này. Nhiều người trích Geertz để nói rằng đá gà là văn hóa nên đặt cược cũng ổn. Đó là đọc ngược. Một lời giải thích văn hóa chỉ cho bạn biết hành vi ấy mang nghĩa gì, không cấp phép cho nó. Với những ai muốn đi sâu hơn, hãy xem [Internal Link: lịch sử đá gà Việt Nam từ hội làng đến ngày nay] và [Internal Link: các giống gà chọi Việt Nam như gà Đông Tảo].

Nếu bạn muốn một nơi gom đủ kiến thức nền trước khi đi tiếp, đây là điểm dừng hợp lý.

Tìm hiểu thêm

Bước 5: Kiểm chứng — làm sao biết bạn đã đọc Geertz đúng?

Bạn đã đọc đúng nếu tự trả lời được ba câu: cược trung tâm khác cược phụ ở đâu, vì sao cân kèo lại làm mức cược tăng, và vì sao Geertz nói tiền chỉ là phương tiện. Trả lời được cả ba, bạn nắm lõi bài luận.

Tôi là người tin vào kiểm tra hơn là cảm giác, nên đây là bài kiểm tra bốn bước tôi tự dùng. Đừng bỏ qua, vì cảm giác "hiểu rồi" là thứ lừa dân đọc sách giỏi nhất.

1. Viết luận điểm chính trong một câu mà không dùng chữ "tiền". Ví dụ: trận đá gà là câu chuyện làng tự kể về địa vị.
2. Vẽ hai cột, cược trung tâm và cược phụ, rồi điền ai đặt, đặt theo tỷ lệ nào, mức lớn hay nhỏ.
3. Đọc lại nguồn gốc: bài luận in trong The Interpretation of Cultures (1973), cộng với phần tóm lược trên Wikipedia. Đối chiếu để chắc bạn không nhầm tóm tắt với nguyên văn.
4. Thử dự đoán: nếu Geertz đúng, trong những ván hai bên ngang nhau, cược trung tâm phải cao hơn ván một bên áp đảo. Nếu quan sát của bạn đi ngược, hãy đọc lại, đừng vội kết luận ông sai.

Phép thử thứ tư cho thấy một điều ít bài tóm tắt nhắc tới: luận điểm của Geertz có thể bị kiểm tra bằng một mẫu hình cụ thể, không chỉ là chuyện diễn giải mơ hồ. Dĩ nhiên dữ liệu của ông chỉ đến từ một làng và một thời điểm, nên mẫu hình ấy là giả thuyết mạnh, chưa phải định luật. Khoảng cách giữa hai chữ đó là chỗ người đọc cẩn thận khác người đọc dễ tin.

Xử lý các lỗi hiểu sai thường gặp

Phần này tôi viết với chút áy náy, vì chính tôi đã mắc gần hết. Năm lỗi dưới đây xuất hiện nhiều nhất khi người ta bàn về Geertz Balinese cockfight, kèm cách sửa:

• Đọc như cẩm nang cá cược. Bài luận không có chiến lược thắng. Cách sửa: mỗi lần thấy mình tìm mẹo, hãy quay lại câu hỏi "ván cược này đang nói gì về địa vị?".
• Cho rằng mọi trận đá gà đều giống Bali. Dữ liệu đến từ một làng năm 1958. Cách sửa: luôn ghi kèm thời gian và địa điểm khi trích dẫn.
• Bỏ qua phê bình. Vincent Crapanzano, trong bài năm 1986 về quyền uy của nhà dân tộc học, hỏi Geertz dựa vào đâu để nói thay "góc nhìn bản địa". Cách sửa: đọc phê bình trước khi dùng Geertz làm chứng cứ.
• Nhầm deep play với nghiện. Một bên là cấu trúc văn hóa, bên kia là tình trạng hành vi cá nhân. Cách sửa: không dùng thuật ngữ này để chẩn đoán ai.
• Trích Bentham sai. Bentham nói về độ thỏa dụng giảm dần của tiền, không nói người chơi ngu. Cách sửa: giữ nguyên lập luận, như ví dụ logarit ở Bước 2.

Điều đáng mang theo sau năm bước là điểm mấu chốt này: bài luận của Geertz dạy bạn đọc ý nghĩa nằm sau con số, không dạy bạn đặt con số. Với người hâm mộ đá gà Việt Nam, đó là một khung rất đáng giá để nói về văn hóa chọi gà mà không rơi vào cổ vũ cá cược. Để đọc thêm theo hướng này, bạn có thể xem [Internal Link: luật trường gà và quy tắc thi đấu] và [Internal Link: kỹ thuật chăm sóc và luyện gà cơ bản] trên Trường Đá Gà.

Nếu bạn đã đi hết năm bước, phần kết là nơi nên quay lại để xem tiếp các chuyên mục.

Tìm hiểu thêm

Câu hỏi thường gặp

Q: Deep play trong bài luận của Geertz nghĩa là gì?

A: Deep play là ván cược có mức cược lớn đến mức, xét về lý trí, đáng ra không nên tham gia. Geertz mượn khái niệm này từ Jeremy Bentham, người cho rằng tiền thua gây đau nhiều hơn tiền thắng gây vui. Trong làng Bali, ông thấy cược trung tâm càng lớn khi hai con gà càng ngang ngửa. Ông giải thích rằng thứ thật sự bị đặt cược là địa vị và danh dự, không phải số tiền. Vì vậy deep play là khái niệm về ý nghĩa, không phải về lợi nhuận.

Q: Nên đọc Geertz Balinese cockfight theo thứ tự nào?

A: Hãy đọc tóm lược trước, bài gốc sau, phê bình cuối cùng. Cụ thể, đọc trang Wikipedia khoảng 10 phút để nắm khung, rồi đọc bài gốc trong The Interpretation of Cultures (1973) và ghi lại ba thuật ngữ: deep play, cược trung tâm, cược phụ. Sau đó đọc phê bình của Vincent Crapanzano từ năm 1986. Thứ tự này giúp bạn không nhầm tóm tắt với luận điểm, và mỗi bước chỉ cần một ghi chú ngắn một dòng.

Q: Deep play khác gì với nghiện cờ bạc?

A: Hai khái niệm khác nhau về bản chất: deep play mô tả cấu trúc văn hóa của một ván cược, còn nghiện cờ bạc là tình trạng hành vi của một cá nhân. Geertz nói về một cộng đồng nơi mức cược mang ý nghĩa địa vị. Một người có thể tham gia deep play mà không nghiện, và ngược lại. Nếu bạn hoặc người thân mất kiểm soát việc cá cược, hãy tìm hỗ trợ chuyên môn thay vì tìm lời giải thích trong nhân học.

Q: Tôi đọc xong mà không thấy kết luận rõ ràng, có phải đã đọc sai không?

A: Chưa chắc, vì bài luận cố ý không đưa kết luận kiểu công thức. Geertz làm công việc diễn giải, nên đích đến là hiểu một ý nghĩa chứ không phải đưa ra quy tắc. Hãy thử tóm tắt luận điểm trong một câu không dùng chữ "tiền", chẳng hạn trận đá gà là câu chuyện làng tự kể về địa vị. Nếu viết được, bạn đã đọc đúng. Nếu chưa, đọc lại phần so sánh cược trung tâm và cược phụ.

Q: Đọc bài luận này có mất phí không?

A: Phần tóm lược thì miễn phí, bản đầy đủ thường phải mua hoặc mượn. Trang Wikipedia tiếng Anh về bài luận miễn phí. Bài gốc nằm trong sách The Interpretation of Cultures, nên bạn mua sách hoặc mượn ở thư viện đại học. Giá sách thay đổi theo nhà bán và ấn bản nên tôi không nêu con số cụ thể. Nếu chỉ cần nắm ý chính để tranh luận, bài này cùng trang Wikipedia là đủ cho bước đầu.

Q: Đá gà ăn tiền ở Việt Nam có hợp pháp không?

A: Nói chung là không: đá gà ăn tiền thường bị xem là đánh bạc, có thể bị xử lý theo Điều 321 Bộ luật Hình sự 2015 tùy quy mô và tính chất. Tôi không phải luật sư, nên khi cần hãy đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan có thẩm quyền. Nội dung của Trường Đá Gà tập trung vào giống gà, kỹ thuật luyện, lịch sử và văn hóa, không khuyến khích cá cược trái phép.